Columns

Nu er, veel aandacht uitgaat naar Charles Darwin, moeten we ook eens even stil te staan bij Richard Dawkins, zijn volgeling en protagonist. Waar ik de eerste bewonder om zijn inzichten, wijs ik de tweede resoluut af om zijn kritiekloze adoratie van dezelfde inzichten, en de verkwanseling daarvan in zijn strijd tegen "god en gebod". Oh, Dawkins staat in de belangstelling, niet om zijn inzichten als bioloog, maar omdat hij deze misbruikt als gangmaker in een venijnige "kruistocht" tegen geloof en gelovig leven.

Het venijn druppelt uit zijn uitspraak: "Als Christus nu geleefd had, was hij atheïst geweest. Dat is hem kwalijk te nemen. Zijn standpunt is even laakbaar en kwetsend als dat van de Britse bisschop Richard Williamson, in zijn ontkenning van de holocaust. Deze man kan evenmin geloof kan hechten aan wat de geschiedenis aandraagt en hij maakt dezelfde fout als Dawkins, het door elkaar halen van twee verschillende sferen: die van de ratio, de fysische wereld, met zijn wetmatigheden én de wereld van de metafysica, met zijn gelovige, empathische inzichten.

Waar Dawkins als bioloog zijn wetenschappelijke mondje best kan roeren, hij is niet voor niets hoogleraar, getuigt hij van onthutsend en beschamend achterlijke opvattingen over God en Geloof. Zozeer zelfs dat hij de indruk wekt persoonlijke genoegdoening na te jagen. Het is ridicuul om te schermen met uitspraken als: "Water kan niet in wijn veranderen"; "over water kun je niet lopen"; "ik heb nog nooit iemand uit de dood zien opstaan". Dat is immers telkens een platte waarheid als een koe. Het gaat in de verhalen immers niet om de werkelijkheid, maar om afbeeldingen van de werkelijkheid, die juist omdat ze niet de werkelijkheid zelf zijn, iets kunnen duidelijk maken wat niet rationeel analyseerbaar is, net zoals in de kunst.

Maar laten we aannemen dat hij, Dawkins, een concreet beeld heeft van de god die hij zo stellig afwijst. Dan heeft hij dus een persoonlijk gekleurd beeld van god; een god met gestalte, vorm en inhoud. Dawkins heeft dan dus een afbeelding gemaakt van wie god is, om dan te zeggen: nee hoor zo iemand bestaat volgens mij niet. Logisch, want wat moeten we aanvangen met zo’n god van eigen maaksel. Dawkins doet dan ook net datgene waar in alle religies voor wordt gewaarschuwd: maak geen beeld van god.

Sommige religies, zoals het Jodendom, verbieden dat zelfs categorisch. Een inzicht dat teruggaat op Mozes, die net afgedaald van de berg Sinai, het beeld van god dat het volk gemaakt had, het gouden kalf, in stukken smeet. Mozes wilde, volgens het verhaal, expliciet laten zien dat die “god”onmachtig is. In het Jodendom wordt het heel nadrukkelijk gezegd: YH-WH, God, heeft zelfs geen naam; en is de altijd andere. Als je al niet weet waar je het over hebt, hoe kun je dan zo zeker weten dat hetgeen je niet weet niet bestaat. Het is bij Dawkins allemaal niets meer dan geredeneer, en hij raakt nergens aan wat de mens de eeuwen door verstaan heeft: een werkelijkheid die van achter de horizon van zijn eigen bestaan tot hem komt.

De grote fout van Dawkins is, dat hij de realiteit en het leven op eigen ongelovige maat snijdt, alsof er niets meer is dan dat wat hij ziet, hoort, voelt, ruikt, en wat hij kan meten. Voor hem is alles analyseerbaar, verklaarbaar en te begrijpen; meer is er voor hem niet. Dat is een gevaarlijke houding want als je overal een concreet antwoord op hebt, leidt dat tot zelfverheerlijking, en kom je tenslotte in een isolement. Gevoel, aanvoelen, meevoelen wordt uitgesloten. Empathisch vermogen en het toelaten van vragen waar je géén passend antwoord op hebt, en ook niet zult krijgen, is een essentieel aspect van mens-zijn. Dawkins echter ridiculiseert gelovige inzichten en verwijst die naar fabeltjesland. Hij begrijpt niet dat geloof alleen maar verstaan kan worden als mens levend in een gemeenschap, in een volk onderweg, met een geschiedenis.

In de overgeleverde verhalen van dat volk over hun verlangen, strijd, mislukking, hoop, triomf in het grote maar ook in het kleine, werd en wordt iets geopenbaard dat verder reikt dan het individuele onvolmaakte; iets dat de kleinmenselijke kommer en kwel èn de persoonlijke gelukservaring overstijgt en opneemt en meeneemt; iets dat reikt naar het sublieme, naar het bovenmenselijke, het bovennatuurlijke. Sprekend in en door de verhalen, daar is God. Boeiend is dat het inzicht van Evolutie eveneens op een verhaal is gebaseerd, namelijk het verhaal van de fossielen. Dawkins gelooft voetstuks in dat verhaal, en gelooft in feite meer dan hij zich realiseert, en meer dan hem misschien lief is. Hij gelooft dat de conclusies van Darwin juist zijn, want bewezen is er in feite niets.

Alleen als mens levend in een gemeenschap kun je begrijpen dat er met "ja, er is leven na de dood" ook bedoeld kan zijn dat "er voor je nabestaande(n) leven is na jouw dood", en dat je als mens in het lichaam van de hele gemeenschap, "De Christus", door kan leven en door kan klinken en vruchtbaar kan zijn en blijven." Voor macroindividualist en megarealist Dawkins, is dat luchtledige praat; voor hem houdt alles op als hij sterft, en hij zal t.z.t. wel om euthanasie vragen. Ik vind dat een troosteloos standpunt.

Ik ben fel gekant tegen het antireligieus fanatisme waarmee Dawkins aan de ene kant de atheïstische levenshouding verdedigt en propageert, en anderzijds met een beroep op zijn wetenschappelijke inzichten gelovig leven verkettert. Hier zou best een wat meer bezonnen en vooral bescheiden benadering op zijn plaats zijn. Er ontbreekt nogal wat aan de evolutietheorie namelijk. Het is dan ook een theorie, dat wil zeggen geen wetmatigheid. Laten we even wel wezen, we hebben slechts een vage notie van de biochemische en biophysische mechanismen die de evolutie gedragen zouden kunnen hebben en ook nu nog zouden moeten dragen.

Darwin's postulaat “survival of the fittest” is even charmant als simpel en mager, en geeft in feite, wederom in natuurwetenschappelijke zin, geen causale verklaring. Eigenlijk redeneert Darwin daarmee naar zijn doel toe. Immers hij zegt impliciet, de individuen die over blijven zullen wel het best aangepast zijn geweest, en daarom zijn ze overgebleven. Dat riekt stevig naar een kringredenering. Als je alles aanneemt, kun je alles bewijzen, hoorde ik vroeger. Op essentiële aspecten van het leven wordt helemaal niet ingegaan.

Ter verduidelijking het volgende. Als je natuurlijke selectie aanneemt dan is genetische recombinatie als mechanisme voor het ontstaan van variatie binnen de soorten essentieel. De basis daarvoor is seksuele voortplanting, ten minste bij vertebaten. Nou is dat weer afhankelijk van het sexueel dimorphisme, met de prachtige fine tuning in anatomisch e en fysiologische maar ook karakterologische verschillen tussen de beide sexen. Hoe en waardoor zijn deze verschillen ontstaan en hoe zijn ze geëvolueerd? Kom nou niet aan met “the survival of the fittest” want je zegt er niets mee. De wetenschap lijkt zich daar wijselijk ook niet druk om te maken, en ziet het blijkbaar als een fait accompli.

In de verhalen van de mens, die naar antwoorden zocht, wordt met het scheppingsverhaal tenminste nog een poging gedaan. Iemand als Darwin wijst het verhaal van Adam en Eva uiteraard mordicus af, en maakt zich opnieuw belachelijk. Geen mens die dat tegenwoordig letterlijk neemt, behalve Dawkins. Hij staat net als de evolutietheorie als een dijk, wat moet je dan nog? Ik roep dan toch in herinnering dat wetenschappelijke vooruitgang alleen gewaarborgd is bij een kritisch wetenschappelijke houding van vragen, van je afvragen. Theorieën dienen gefalsificeerd te worden en niet alsmaar bevestigd.

Dawkins verkettert geloof, en bestrijdt het alsof het een kwaad is. Maar ik heb de indruk dat waar hij zeker meent te weten hij in feite gelooft zeker te weten, terwijl dat niet zo is. Hij gelooft in de juistheid van de evolutietheorie; hij gelooft meer dan hij wil toegeven. O nee? Hij zegt met grote nadruk en stelligheid dat hij niet gelooft in god. Hij gelooft dus in feite niet in de verhalen die mensen en medemensen tot een gelovige levenshouding hebben gebracht. Maar hij gelooft wel in het verhaal van de evolutie. Waarom eigenlijk? Baseert hij zich op eigen waarnemingen? Of gelooft hij in het verhaal van Darwin?

Ik krijg de indruk dat ook deze wetenschapper met zijn grote theorieën een “great believer” in zichzelf is. De evolutionist gelooft in de juistheid van de evolutietheorie, analoog (of moet ik zeggen homoloog) aan de gelovige die gelooft dat er een God die is bestaat. Dat zou tot wederzijds begrip kunnen leiden in plaats van wederzijdse verkettering. Zijn afwijzen van religie brengt ons terug naar de tijd van Galileo, toen het om­gekeerde het geval was.

In die tijd domineerde de theologie de hele samenleving, en de opkomende na tuurwetenschap werd op de pijnbank gelegd van de inquisiteur. Hij doet het omgekeerde en bestempelt de gelovige levenshouding tot gezever. De twee benaderingen van mens en wereld behoren elkaar echter aan te vullen als twee kanten van de medaille. Theologie en zijn gelovigen aan de ene kant, met de troost die religie direct en indirect biedt voor de vele behoeftigen in deze wereld, en de Natuurwetenschap met zijn beoefenaren aan de nadere kant met de progressie in het begrip van de natuurlijke grondslagen van de wereld. De twee benaderingswijzen vormen twee verschillende sferen die elkaar ontmoeten langs de omtrek van de horizon.

Gelukkig beseffen we nu dat de aarde rond is, dat de horizon dus altijd op afstand blijft en onbenaderbaar is. We zullen nooit zeker weten wat er achter ligt; er blijft veel te overdenken en te geloven. Dawkins slaat met zijn wetenschappelijke sledge hammer de aarde weer plat, en berooft de mens van de zin van zijn geschiedenis. Er is nog een bioloog, Frans de Waal, iemand die het plat op tilt, en de wereld in zijn multidimensionaliteit opent. Hij zegt op grond van zijn befaamde onderzoek met apen: "Dit is een tijd voor empathie. Niet hoewel, maar juist omdat we zoogdieren zijn". Ik kan zijn inzicht dat "de cerebraliteit van de mens enorm wordt overschat", en het waarom daarvan, van harte bij Richard Dawkins, en bij ons, aanbevelen (art. Knack, nr 52, 2009). Ik wens Dawkins een beetje inzicht in zijn “cere-ge-braliteit”.

Opapake/Kees

Ter verduidelijking: Dit is een gastcolumn, het gaat hier dus niet om mijn mening.